Η ΠAΛAIA πόλη Ιερουσαλήμ που αναφέρει η Άννα Κομνηνή στο γνωστό έργο της ΑΛΕΞΙΑΔΑ ήταν στο σημερινό νησί Ιθάκη, ή στην Κεφαλονιά;
Μια ερώτηση που η απάντησή της αν και δύσκολη, μπορεί να ανατρέψει πολλά μέχρι τώρα δεδομένα. Oι μέχρι τώρα υποθέσεις μαρτυρούν ότι ο Ρομπέρτος Γυισκάρδος ασθενεί σε τοποθεσία με το όνομα Αθέρας κάπου κοντά στο πόρτο Φισκάρδο και οι κάτοικοι του δείχνουν το νησί Ιθάκη, όπου στην ερειπωμένη πόλη Ιερουσαλήμ θα βρει πηγή με κρύο νερό να δροσίσει τον πυρετό του.
Γιατί όμως ο Ρομπέρτος ο Βίκινγκ να βρίσκεται στο Βόρειο άκρο της Κεφαλονιάς, όταν έχει στείλει λίγο πριν το γιό του Βοϊμούνδο να καταπνίξει αποστασία της Κεφαλονιάς μετά την κατάληψή της μαζί με την Κέρκυρα τρία χρόνια νωρίτερα το 1082; Με ένα σχετικά μικρό και γρήγορο πλοίο είχε έρθει αφού σιγούρεψε τον στόλο του στον Αμβρακικό για να βοηθήσει, όχι να κρυφτεί προφανώς.
Η κυριότερη πόλη της Κεφαλονιάς τα Βυζαντινά χρόνια ήταν διαπιστωμένα η Πάλη. Φυσιολογικά κάπου εκεί κοντά θα έπρεπε να βρίσκεται για να μπορεί να ελέγχει την κατάσταση και να βοηθά τον γιό του. Το πιο κατάλληλο μέρος ήταν το σημερινό πόρτο Αθέρας ασφαλές από καιρούς και ανθρώπους. Στρατηγικό μυαλό αναμφισβήτητα ο Νορμανδός και υπέρμετρα θαρραλέος δεν θα μπορούσε να μένει αμέτοχος. O κόλπος του Αθέρα του έδινε την δυνατότητα να κρατά τα μετόπισθεν και να κάνει κυκλωτική κίνηση στους Παλιείς βοηθώντας το γιό του, που με τον στολίσκο του είχε εισέλθει στον κόλπο του Αργοστολίου, ελέγχοντας ταυτόχρονα την τυχόν άφιξη βοήθειας των Ενετών από τα βόρεια.
Και πραγματικά σε χάρτες του 16ου αιώνα η τοποθεσία Αθέρας βρίσκεται στην Παλική όχι στην Βόρεια Κεφαλονιά. Ποιο νησί λοιπόν του δείχνανε οι κάτοικοι του Αθέρα; Μα μόνο το νησί της Άσσου φαίνεται από εκεί χωρίς το φρούριο βέβαια τότε.
Και γιατί το ονομάζει η Κομνηνή Ιθάκη;
Μα η Αννα Κομνηνή είναι μεγαλωμένη σύμφωνα με την παιδεία της εποχής με τον Όμηρο στα χέρια από μικρό παιδί, ποιο κοντινό νησί μπορούσαν να βλέπουν από την Κεφαλονιά; Μόνο την Ιθάκη κατά τον 'Oμηρο, άρα το ονόμασε συμπερασματικά.
Αυτό είναι η μία εκδοχή, η άλλη είναι να λεγόταν πραγματικά Ιθάκη γιατί οι πληροφορίες που γράφτηκε η Αλεξιάδα ήταν μέσα από επίσημα έγραφα του Βυζαντινού κράτους, μα και από μαρτυρίες του γιού του Γυισκάρδου Βοϊμούνδου που πολύ θαύμαζε η Άννα λόγω της ομορφιάς του και επισκέφτηκε πολλές φορές το παλάτι κατά περιόδους.
Επειτα μη ξεχνάμε πρώτο ότι και μια κόρη του Ρομπέρτου έζησε και πέθανε στην Κωνσταντινούπολη σαν επίδοξη αυτοκράτειρα, κατόπιν σύναψης συμφωνίας επιγαμίας το1074 μχ και μόνο από τύχη δεν βασίλεψε, και δεύτερο την εξόχως λεπτομερή περιγραφή της μεταφοράς της σωρού του Νορμανδού στην Ιταλία, που σημαίνει ότι είχε άριστες περιγραφές από κάπου.
Oι ικανότατοι Άραβες χαρτογράφοι και ειδικότερα ο Αλ-Ιντρίσι έδωσαν το όνομα του Γυισκάρδου στο μεγάλο κόλπο που σχηματίζουν οι δύο μικρότεροι κόλποι του Μύρτου και της Άσσου, αλλά αφού χτίστηκε το φρούριο Άσσος (και απέκτησε όνομα η περιοχή) από την μία και ένεκα του πολύ χρησιμοποιούμενου λόγω ασφαλείας όρμου του Φισκάρδου δόθηκε εκ λάθους από τους ναυτικούς η ονομασία στο μικρό και ακατοίκητο για αρκετούς αιώνες μετά τους Ρωμαίους λόγω των πειρατών κόλπο.
Μια πολύ καλή χαρτογραφική ανάλυση επί του προκειμένου θα βρείτε στο διαδίκτυο στην μελέτη:
Ευάγγελος Λιβιεράτος
Σχήματα και ονόματα της Κεφαλονιάς
Χαρτογραφικές απεικονίσεις μέχρι τον 18ο αιώνα.
Μερικές υποθέσεις τώρα για την πόλη Ιερουσαλήμ:
Αν κρίνουμε από το χριστιανικό όνομα, πρέπει να κτίστηκε την εποχή που ο Ιουστινιανός εργάστηκε πάνω στην εξάπλωση της Δυτικής Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και την καταπολέμηση των Βανδάλων, με κύριο μέσον σταθερότητας την εξάπλωση του χριστιανισμού. Κατά την περίοδο της βασιλείας του (550 μχ περίπου),το νησί της σημερινής Ιθάκης αποκαλείται «Ηθρακή νήσος» δηλαδή κατεστραμμένη νήσος, άρα στην περιοχή δεν είχε μείνει πέτρα επί πέτρας. Την περίοδο αυτή κτίζεται και το φρούριο της Πάτρας και ίσως το σχέδιό του Ιουστινιανού να ήταν μια δεύτερη καστροπολιτεία στιλ Μονεμβασιάς, μόνο που δεν πρόλαβε να δημιουργηθεί γιατί ενέσκηψαν οι Άβαροι, ή οι Άραβες πριν οχυρωθεί καλά και πριν συγκροτηθεί το θέμα Κεφαλληνίας (809 μχ) ώστε να μπορεί να την υπερασπισθεί από πειρατείες.
Αλλωστε και η παλαιοχριστιανική εκκλησία του Φισκάρδου κατά τον έκτο αιώνα κτίστηκε και αυτή, στο γενικό πνεύμα του εκχριστιανισμού.
Από τότε έμεινε ερειπωμένη πόλη με μόνο την πηγή της να τρέχει άφθονο νερό το οποίο προφανώς στέρεψε από τον πολύ ισχυρό σεισμό του 1464 μ.χ. με τα ίχνη της όμως να υπάρχουν ακόμα. Σε αυτή την κατάσταση την βρήκε όπως γράφει ο Ενετός προβλεπτής Φραγκίσκο Τιέπολο όταν άρχισε να φτιάχνει το φρούριο της Άσσου. Πιστεύω ότι όλη η ζωή της Ιερουσαλήμ δεν ξεπέρασε μερικές δεκαετίες.
Στον χάρτη του 16ου αιώνα (Νο 1) παρατηρούμε τον κόλπο του Αργοστολίου, τον κόλπο των Πετανών που διαμορφώνει την χερσόνησο της Παλικής, το πόρτο- Φισκάρδο και κολλητά το πόρτο- Φώκι. Oύτε ο μεγάλος κόλπος του Μύρτου υπάρχει, ούτε ο κόλπος της Σάμης! Το πόρτο- Φώκι προέρχεται πιθανόν από παράφραση του Ιταλικού Foce που σημαίνει στόμιο ή εκβολή. Αυτή η ονομασία δόθηκε προφανώς στο κόλπο της Σάμης ένεκα του σχήματος που έχει ο κόλπος-πορθμός με το νησί της Ιθάκης μια και η Σάμη ήταν σορός ερειπίων τότε (Ιωσήφ Παρτς).
Επίσης βλέπουμε τον οικισμό Αττέρα κάπως άναρχα τοποθετημένο στην Παλική, όπως μεταξύ πόρτο- Φώκι και πόρτο- Φισκάρδο το Παλαιόκαστρο που είναι ο σημερινός οικισμός Πύργος στην Πλαγιά Ερίσσου όπως δείχνει ο χάρτης Νο 2 (επάνω και βόρεια).
Από τη θέση του τοπωνυμίου Παλαιόκαστο, (Πύργος Ερίσσου), στο χάρτη Νο 1 και στον πιο σύγχρονο Νο2 θα διαπιστώσει κανείς ότι η γλώσσα στεριάς μεταξύ του πόρτο- Φισκάρδο και Φώκι είναι η Έρισσος, άρα οι δύο κόλποι είναι Δυτικά και Ανατολικά της Ερίσσου αντίστοιχα. Άρα ο Γυισκάρδος πέθανε στον σημερινό κόλπο του Αθέρα, το δε πόρτο- Φισκάρδο συμπίπτει με τον κόλπο Άσσου- Μύρτου.
Για αυτόν τον κόλπο, (το πόρτο Φισκάρδο) θα αναφέρω μια παρατήρηση του Ευάγ. Λιβιεράτου πάνω σε νησολόγιο του Buondelmonti (πρώτο μισό του 15ου αιώνα).
«Αξίζει να σημειωθεί με έμφαση η εικονική αναπαράσταση εκτεταμένου αρχαιολογικού χώρου (ερείπια κιόνων με τμήματα τειχών), στο βορειοδυτικό άκρο του νησιού, με αναφορά και κατάληξη στο “portus Viscarbus” που παραπέμπει σε σημαντική προγενέστερη του χάρτη εγκατάσταση».
Υ.Γ.
Oλη η παρουσίαση είναι μια μελέτη από διάφορες πηγές και πιθανόν επειδή δεν είμαι ιστορικός να υπάρχουν λάθη, ή αμφισβητήσεις. Ευκαιρία όμως να διαλευκάνουμε περισσότερες πτυχές της ιστορίας του τόπου μας.
